تاسیسات هستهای صلحآمیز تحت پادمان آژانس بینالمللی انرژی اتمی و زیرساختهای حیاتی غیرنظامی طبق کنوانسیونهای ژنو و مقررات سازمان ملل از مصونیت کامل حقوقی برخوردارند؛ مصونیتی که هرگونه حمله یا تهدید عمدی علیه آنها را بهعنوان جنایت جنگی و ناقض بنیادیترین حقوق بشر جرمانگاری میکند.
کاظم غریبآبادی، معاون امور حقوقی و بینالمللی وزیر امور خارجه بهتازگی طی تشریح مهمترین محورهای بیانیه سران سازمان بریکس، با اشاره به بند ۲۹ بیانیه دهلینو اظهار کرد: سران بریکس نگرانی جدی خود را از حملههای عمدی به زیرساختهای غیرنظامی و تاسیسات هستهای صلحآمیز تحت پادمان کامل آژانس بینالمللی انرژی اتمی اعلام کرده و آن را ناقض حقوق بینالملل و قطعنامههای آژانس دانستهاند.
غریبآبادی گفت: درج این بند در بیانیه رسمی سران بریکس، اجماع جهانی رو به گسترش درباره غیرقانونی بودن حمله به تاسیسات هستهای تحت پادمان را نشان میدهد. ایران همواره بر این اصل حقوقی پافشاری کرده و اکنون این موضع در سطح یک نهاد بینالمللی معتبر بازتاب یافته است.
ممنوعیت حمله به تاسیسات هستهای صلحآمیز و زیرساختهای غیرنظامی
در جهان معاصر، دستاندازی یا حملههای عمدی به زیرساختهای غیرنظامی و تاسیسات هستهای صلحآمیز که تحت نظارت و پادمان جامع آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) قرار دارند، از پیچیدهترین و نگرانکنندهترین چالشهای پیشروی امنیت بینالمللی و حقوق بشر به شمار میرود.
کارشناسان میگویند که اینگونه اقدامهای نظامی نه تنها تهدیدی مستقیم علیه حاکمیت ملی کشورها محسوب میشوند، بلکه به دلیل پتانسیل نشت مواد رادیواکتیو و نابودی شریانهای حیاتی جامعه، پیامدهای بشردوستانه جبرانناپذیری به همراه دارند.
حقوق بینالملل، بهویژه حقوق بینالملل بشردوستانه (IHL)، منشور ملل متحد و مقررات اختصاصی آژانس بینالمللی انرژی اتمی، چارچوب حقوقی صریحی را برای ممنوعیت و جرمانگاری چنین حملههایی ارائه دادهاند.
تعاریف حقوقی و ممنوعیتها در حقوق بشردوستانه
براساس گزارش کمیته بینالمللی صلیب سرخ، شالوده اصلی حمایت از زیرساختهای غیرنظامی در چارچوب کنوانسیونهای چهارگانه ژنو ۱۹۴۹ و پروتکلهای الحاقی ۱۹۷۷ نهفته است.
طبق اصل تفکیک در حقوق بینالملل بشردوستانه، طرفهای درگیر در یک مناقشه مسلحانه موظف هستند که همواره میان اهداف نظامی و اشیاء غیرنظامی تفکیک قائل شوند. ماده ۵۶ پروتکل اول الحاقی ژنو بهطور ویژه به تاسیسات حاوی نیروهای خطرناک از جمله نیروگاههای هستهای تولید برق اشاره دارد و تاکید میکند که حمله به این مراکز، حتی اگر هدف نظامی محسوب شوند، در صورتی که باعث آزاد شدن نیروهای خطرساز و تلفات سنگین میان جمعیت غیرنظامی شود، بهطور مطلق ممنوع است.
علاوه بر این، براساس ماده ۸۵ همان پروتکل و نیز اساسنامه رم مربوط به دیوان کیفری بینالمللی (ICC)، هدایت عمدی حملهها علیه تاسیساتی که جنبه نظامی ندارند و آسیب به آنها باعث مخاطره حیاتی غیرنظامیان میشود، در زمره جنایتهای جنگی طبقهبندی شده است.
اندیشکدههای حقوقی بینالمللی تاکید میکنند که این اصول به منزله حقوق عرفی بینالملل پذیرفته شدهاند و تمامی کشورها، صرفنظر از اینکه عضو پروتکلهای الحاقی باشند یا خیر، ملزم به رعایت آن هستند.
جایگاه پادمانهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی و قطعنامههای سازمان ملل
تاسیساتی که تحت نظام پادمان جامع آژانس بینالمللی انرژی اتمی فعالیت میکنند، ماهیت غیرنظامی و صلحآمیز خود را به گواهی مرجع بینالمللی ذیصلاح رساندهاند. صیانت از این تاسیسات نه تنها یک الزام منطقهای، بلکه شالوده نظام عدم اشاعه سلاحهای هستهای (NPT) است.
کنفرانس عمومی آژانس بینالمللی انرژی اتمی در قطعنامههای متعددی، از جمله قطعنامه ۴۴۴ (GC/XXIX/RES/۴۴۴) و قطعنامه ۵۳۳ (GC/XXXIV/RES/۵۳۳)، تصریح کرده است که هرگونه حمله مسلحانه یا تهدید به حمله علیه تاسیسات هستهای صلحآمیز، نقض مستقیم منشور ملل متحد، اساسنامه آژانس و حقوق بینالملل است.
- بیشتر بخوانید:
- شواهد حقوقی و اسناد بینالمللی جنایتهای جنگی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران
- ابعاد حقوقی حملهها به فرودگاهها و زیرساختهای هوانوردی غیرنظامی ایران
موسسههای تحلیلی بینالمللی، مانند موسسه بینالمللی پژوهشهای صلح استکهلم (SIPRI) و موسسه بینالمللی مطالعات استراتژیک (IISS)، بارها در گزارشهای خود یادآور شدهاند که هدف قرار دادن مراکز هستهای تحت نظارت، ساختار نظارتی بینالمللی را تضعیف کرده و اعتبار آژانس را بهعنوان ضامن صلحآمیز بودن برنامههای هستهای به چالش میکشد.
شورای امنیت سازمان ملل نیز در موارد تاریخی متعدد، مانند قطعنامه ۴۸۷ در سال ۱۹۸۱، حملهها به مراکز هستهای تحت پادمان را تقبیح کرده و بر حق مسلم کشورها در استفاده صلحآمیز از فناوری هستهای تاکید کرده است.
ابعاد حقوق بشری و حق بر حیات و محیط زیست سالمی
حمله به زیرساختهای حیاتی مانند نیروگاههای برق، شبکه آبرسانی و بهویژه تاسیسات هستهای، ارتباط مستقیمی با حقوق اساسی بشر دارد.
طبق اعلامیه جهانی حقوق بشر و میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی (ICCPR)، حق بر حیات بنیادیترین حق هر انسان است. تخریب عمدی تاسیسات هستهای به دلیل احتمال نشت مواد رادیواکتیو، نهتنها جان شهروندان کنونی را در معرض خطر فوری قرار میدهد، بلکه باعث آلودگیهای گسترده و زیستمحیطی میشود که نسلهای آینده را نیز از حق داشتن محیط زیست سالم محروم میسازد.
پایگاههای تحلیلی حقوق بشری تاکید دارند که تهاجم به زیرساختهای غیرنظامی، با قطع دسترسی مردم به انرژی، درمان و خدمات بهداشتی، مصداق بارز مجازات دستهجمعی غیرنظامیان است.
این اقدامها، صدمههای روانی، آوارگی اجباری و بحرانهای زیستمحیطی بلندمدت بههمراه میآورند که از منظر حقوق بشر بینالملل تخلف جدی محسوب میشود.
پیامدهای تضعیف حقوق بینالملل و رسالت جامعه جهانی
عدم برخورد قاطع جامعه جهانی با حملهها یا تهدیدهای علیه تاسیسات هستهای و زیرساختهای غیرنظامی، باعث ایجاد رویه خطرناک در روابط بینالملل میشود.
طبق تحلیل اندیشکده کارنگی برای صلح بینالمللی (carnegie)، تضعیف این ممنوعیتهای حقوقی، تروریسم دولتی را تقویت کرده و مرز میان نظامیان و غیرنظامیان را در مناقشات آتی از بین میبرد. زمانی که یک تاسیسات تحت پادمان رسمی آژانس مورد هجوم قرار میگیرد، اعتماد به سازوکارهای دیپلماتیک برای حلوفصل مسالمتآمیز مناقشات بهشدت آسیب میبیند.
پایگاه اِیکِی ژورنال هم نوشت که جامعه بینالمللی و مراجع قضایی مانند دیوان بینالمللی دادگستری (ICJ) وظیفه دارند تا با تاکید بر عدم مصونیت آمران و عاملان این گونه حملهها، از شمولیت حقوق بینالملل صیانت کنند. حفظ امنیت زیرساختهای غیرنظامی و مراکز هستهای صلحآمیز، یک ترجیح سیاسی نیست، بلکه خط قرمزی حقوقی و بشردوستانه است که بقای جامعه جهانی به احترام بدون قیدوشرط به آن بستگی دارد.
انتهای پیام/
